Cùng một mớ cải, giá tại ruộng và giá tại sạp chênh nhau gấp đôi. Nhiều người quy hết cho khâu trung gian. Nhưng phần lớn khoảng chênh đó không vào túi ai cả — nó biến mất trên đường đi.

Con số ngành, không phải cảm tính

Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch (Bộ Nông nghiệp) công bố tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch theo từng nhóm nông sản như sau:

Cộng lại trên quy mô cả nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ước tính thiệt hại do thất thoát sau thu hoạch lên tới 3,5 – 4,1 tỷ USD mỗi năm, tương đương khoảng 12% GDP ngành nông nghiệp. Đây là một trong những khoản lãng phí lớn nhất của ngành, và nó nằm ngay trong giá mà người mua sỉ trả.

Mất ở đâu, và ai gánh

Hao hụt không xảy ra một lần mà rải đều suốt chặng đường:

• Tại ruộng và ngay sau thu hoạch. Rau cắt lúc nắng gắt, để lâu ngoài đồng, dập nát khi bốc xếp.
• Khâu sơ chế và đóng gói. Cắt bỏ lá già, lá dập, rễ, phần không bán được.
• Vận chuyển. Không xe lạnh, đường xa, chất chồng — đây là chặng nặng nhất với rau ăn lá.
• Bày bán. Rau héo dần theo giờ; đến chiều phải hạ giá hoặc bỏ.

Điểm mấu chốt: phần hao hụt đã nằm sẵn trong giá bán. Người bán buộc phải tính nó vào, nếu không thì lỗ. Vậy nên khi so giá hai nhà cung cấp mà không hỏi rõ hàng giao ở trạng thái nào, người mua rất dễ chọn nhầm bên rẻ hơn trên giấy nhưng đắt hơn khi cân thực nhận.

Năm câu nên hỏi trước khi chốt giá

1. Giá này tính trên cân tại đâu? Cân tại ruộng, tại kho, hay tại điểm giao của tôi. Ba mức cân này ra ba con số khác nhau.
2. Hàng đã sơ chế đến mức nào? Còn nguyên rễ và lá già, hay đã cắt gọn. Cùng một giá, hàng chưa sơ chế có thể mất thêm 10 – 15% khi về đến sạp.
3. Hao hụt định mức là bao nhiêu, ai chịu phần vượt? Đây là điều khoản quan trọng nhất và cũng là điều hay bị bỏ qua nhất. Nếu hợp đồng không ghi, mặc định người mua chịu.
4. Hàng cắt lúc nào và giao lúc nào? Khoảng cách giữa hai mốc này quyết định phần lớn độ hao hụt của rau ăn lá.
5. Vận chuyển có kiểm soát nhiệt độ không? Với rau lá và trái cây chín mềm, câu trả lời cho câu hỏi này đáng giá vài phần trăm.

Ba việc người mua tự làm được để giảm hao hụt

Đặt sát nhu cầu thay vì đặt dư cho chắc. Với rau ăn lá, hàng tồn một ngày là mất tiền thật. Đặt đúng lượng bán trong ngày rẻ hơn đặt dư rồi bỏ.

Nhận hàng càng sớm càng tốt. Mỗi giờ nằm chờ ngoài nhiệt độ thường đều tính vào hao hụt. Đây là lý do các đầu mối giao lúc 4 – 5h sáng chứ không giao giờ hành chính.

Tách nhóm hàng khi bảo quản. Trái cây chín sinh khí ethylene làm rau lá héo nhanh hơn. Để chung một kho, một xe là tự làm tăng hao hụt.

SGMM xử lý hao hụt thế nào

Vì hao hụt khác nhau rất xa giữa các nhóm hàng, SGMM không áp một mức phí chung. Mức hoa hồng đặt theo mức hao hụt thực tế trong khâu phân phối: 10% với rau ăn lá, rau gia vị và trái cây chín mềm; 7% với rau ăn củ, trái cây cứng, trứng và sản phẩm chăn nuôi; 5% với gạo, nông sản khô và hàng đóng gói. Toàn bộ biểu phí công bố công khai và do bên bán chi trả — người mua không trả hoa hồng.

Quan trọng hơn con số phí: hợp đồng ký với vùng nguyên liệu bắt buộc ghi rõ tỷ lệ hao hụt định mức và bên chịu phần vượt định mức. Không có điều khoản này thì mọi cam kết về giá đều lỏng lẻo.

SGMM cũng chốt phiên gom đơn trước rồi mới ký hợp đồng mua với vùng, nên không có lô hàng nào nằm chờ người mua — cách làm này cắt bỏ phần hao hụt phát sinh do trữ hàng đầu cơ.

Nguồn số liệu: Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch, Bộ Nông nghiệp — tỷ lệ tổn thất theo nhóm nông sản. Bộ Nông nghiệp và Môi trường — ước tính thiệt hại 3,5 – 4,1 tỷ USD mỗi năm, tương đương 12% GDP ngành nông nghiệp. Bài viết do Sài Gòn Mega Market biên soạn phục vụ hội viên; các con số dẫn lại từ công bố của cơ quan chuyên môn, không phải số liệu nội bộ của SGMM.